ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

برگه داده های شهری (14): سبزوار

 

سبزوار از دیر زمان مهد دانش و فرهنگ بوده و جایگاه خاصی را از این نظر در میان شهرهای دیگر به خود اختصاص داده است.  بررسی‌های جغرافیایی تاریخی نشان می دهد كه هر چند شهر سبزوار بعداً جانشین شهر بیهق شده و عملاً همان نقش و بلكه گسترده‌تر را در این ناحیه از كشور ایفا نموده است، ولیكن این دو شهر به لحاظ جغرافیایی بر هم منطبق نبوده و به لحاظ تاریخی هم تقدم و تاخر داشته‌اند. شهر بیهق كه قدمت بیشتری داشته است در حول و حوش روستای فعلی خسروگرد واقع در ۶ كیلومتری سبزوار فعلی استقرار داشته است، كه بعداً رو به ویرانی نهاده و كم كم قصبه سبزوار در محدوده مركزی شهر سبزوار فعلی رونق گرفته و وسعت و توسعه یافته است. تبدیل شدن نقش شهر سبزوار طي شش دهه گذشته از نقشي بازرگاني به نقشي خدماتي نشاندهنده كاهش نقش سنتي شهر در سطح استان و كشور است. بي شك يكي از دلايل اين امر را ميتوان رشد فوق‌العاده شهر مشهد در ابعاد مختلف اقتصادي، اجتماعي و سياسي در سطح استان دانست كه با تمركز امكانات و مراكز اداري، سياسي و مالي در خود توانسته است شرايط را براي ساير شهرهاي رقيب دشوار نمايد و  زمينه‌هاي تجاري و بازرگاني را در خود متمركز نمايد. 

 

نام: سبزوار

نام های پیشین: بیهق، ساسویه، سربداران، سانزوار (به معنی سازوار)

استان: خراسان رضوی

مساحت شهر: 26،76 کیلومتر مربع

جمعیت شهر: 231557 نفر در سال 1390

 

تحول جمعیتی شهر در صد سال اخیر:  

رشد جمعیتی شهر سبزوار 1.3 درصد و تراکم جمعیتی آن 7742 نفر بر کیلومتر مربع است. این شهر پس از مشهد و نیشابور سومین شهر پر جمعیت استان خراسان رضوی (و نیز خراسان بزرگ) محسوب می‌شود.

 

جدول تغییرات جمعیتی شهرستان سبزوار (1385-1345)

بررسی کلی جمعیت در شهرستان سبزوار

سال           جمعیت      درصد شهرنشینی درصد روستا‌نشینی تراکم (نفر در کیلومتر مربع)

1345 202051            21                  29                   10.3

1355 252927         27.5                 72.4           12.9

1365 359497           37                         62.9           18.3

1375 419543         44.3                 55.5          19.3

1385 440133         56.4                 43.5         21.4

 

منبع: مركز آمار ايران، سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1385

 

رشد جمعیت شهر سبزوار طی سالهای 85-1335

سال  1335 1345 1355 1365 1375 1385

جمعیت  30545 42415 69562 129103 170738 214582

نرخ رشد 34.3 07.5 38.6 38.2 31.2 31.2

 

در مقطع 45-1335، مقايسه درصد رشد ساليانه جمعيت شهر سبزوار(3/3 درصد) با ميزان رشد جمعيت كل كشور(1/3 درصد)‌بيانگر اين واقعيت است كه، فقط 3 درصد جمعيت اضافه‌شده به شهر را مهاجرت شامل مي‌شود. دردهه45 تا 55 اگرتعداد مهاجرين ساكن در شهر سبزوار حدود 3/3 برابر شده‌است، ولي هنوز هم بايد سبزوار را از جمله شهرهايي دانست كه بدور از جريانات شديد مهاجرتي بوده‌است. روند مهاجرپذيري در دهه 65-55 وتقريباً بعد از انقلاب اسلامي شدت مي‌پذيرد و نسبت جمعيت غيربومي به 2/16 درصد مي‌رسد كه در اين دهه حدود 70درصد از مهاجرين نيز مهاجرين داخل شهرستاني بوده‌اند(مهندسين مشاور فرافزا، 1373، ص:90)

در فاصله زماني65-55 رشد جمعيت شهري سبزوار(7/6 درصد) و بسيار بيشتر از رشد جمعيت روستايي آن يعني (3/2 درصد) بوده‌است. مقايسه اين ارقام حكايت از مهاجرفرستي روستاهاي اين شهرستان دارد. با توجه به آمار مهاجرين مقطع زماني 65-55 مي‌توانم گفت كه عمده مهاجرت از روستا به شهر بوده‌است زيرا محل اقامت قبلي 5/66 درصد مهاجران آباديهاي داخل شهرشتان، 5/19 درصد ساير استان‌ها و 5/10 درصد شهرستانهاي استانهاي ديگر بوده‌است. به عبارت ديگر توان جذب جمعيت شهر عمدتاً محدود به داخل شهرستان بوده‌است.(شايان، 1377، ص:177) در مطالعه ديگري نيز نتايج مشابهي به دست‌آمده‌است. بررسي مبدأ مهاجرين واردشده به شهر سبزوار حاكي از اين است كه بخش عمده‌اي ازمهاجرين از روستاهاي شهرستان سبزوار به اين شهر مهاجرت كرده‌اند، بر اين اساس 87 درصد مهاجرين ازروستاهاي تابع اين شهرستان وارد سبزوار شده‌اند.(زنگنه، 1380، ص:177)

در دهه 75-65 مقايسه نرخ رشد ساليانه شهر سبزوار با كل شهرستان و نقاط روستايي و ساير نقاط شهري سبزوار، حاكي از ادامه روند مهاجرت روستاييان به شهر سبزوارمي‌باشد. در اين دهه 30346 نفر وارد سبزوار شده‌اند. مهمترين دلايل مهاجرپذيربودن شهر سبزوار عبارت است از:

1ـ واقع شدن در منطقه پايكوهي و دسترسي راحت به منابع آب.

2ـ توسعه مراكز آموزش عالي و حوزوي

3ـ توسعه و گسترش بخش خدمات و بازرگاني

4ـ سابقه تاريخي شهر سبزوار و قرارگيري در مسير راه ارتباطي مهم به مشهد

5ـ داشتن شبكه ارتباطي مناسب همچون راه‌آهن، جاده آسفالت، فرودگاه و ارتباط ساده آن با نقاط شهري خارج از استان.

6ـ در سطح استان بعد ازمشهد جاذب‌ترين نقطه شهري است.

 

مساحت استان: 118,854 کیلومتر مربع

جمعیت شهرستان: 319893 نفر (1390)

جمعیت استان: 5,994,402  (1390)

 

ترکیب شهرستان(تعداد و اسامی شهرها،  و تعداد روستاها):

در حال حاضر، شهرستان سبزوار شامل سه بخش مرکزی، رودآب و ششتمد است.

• بخش مرکزی شهرستان سبزوار

دهستان رباط (سبزوار)

دهستان قصبه شرقی

دهستان قصبه غربی

دهستان کراب

شهرها: سبزوار

• بخش روداب

دهستان خواشد

دهستان فروغن

دهستان کوه همایی

شهرها: رودآب

• بخش ششتمد

دهستان بیهق

دهستان تکاب کوه‌میش

دهستان ربع شامات

دهستان شامکان

شهرها: ششتمد

 

کوچکترین و بزرگترین شهرهای استان از لحاظ جمعیتی:  

مشهد با 2,766,258 نفر جمعیت بزرگترین و باجگیران با 406 نفر جمعیت کوچترین شهرهای استان هستند.

 

ترکیب استان (تعداد و اسامی شهرها و شهرستان ها):  

استان خراسان رضوی شامل 31 شهرستان است که به ترتیب ذیل هستند:

مشهد، نیشابور، سبزوار، تربت حیدریه، قوچان، تربت جام، کاشمر، تایباد، چناران، سرخس، درگز، فریمان، گناباد، خواف، بردسکن، طرقبه شاندیز، مه‌ولات، نیشابور، جوین، بجستان، خلیل آباد، زاوه، باخرز، جغتای، کلات، رشتخوار، فیروزه، خوشاب، تربت حیدریه، بجستان، داورزن

 

استان خراسان رضوی شامل 61 شهر به ترتیب زیر است:

ء

انابد

ب

باجگیران، باخرز، بایگ، بردسکن، بیدخت، بینالود (احمدآباد)

ت

تایباد، تربت جام، تربت حیدریه

ج

جغتای، جنگل (شهر)

چ

چکنه

خ

خواف، خرو (نیشابور)، خلیل‌آباد (کاشمر)

د

داورزن، دولت‌آباد (خراسان رضوی)، دررود

ر

رودآب، رباط سنگ، رشتخوار، رضویه (مشهد)، ریوش

س

سبزوار، سفیدسنگ، سلامی، سلطان‌آباد (خوشاب)، سنگان (شهر)

ش

شادمهر (شهر)، شاندیز، ششتمد، شهرآباد (بردسکن)، شهرزو

ص

صالح‌آباد (خراسان رضوی)

ط

طوس، طرقبه

ع

عشق‌آباد (خراسان رضوی)

ف

فرهادگرد، فریمان، فیروزه (شهر)، فیض‌آباد (خراسان رضوی)

ق

قوچان، قاسم‌آباد (شهر)، قدمگاه، قلندرآباد

ک

کاخک، کاریز (شهر)، کاشمر، کدکن، کلات (کلات)، کندر (خلیل‌آباد)

گ

گناباد

م

مشهد، مشهد ریزه، ملک‌آباد (مشهد)

ن

نشتیفان، نصرآباد (خراسان رضوی)، نقاب (جوین)، نیل‌شهر

 

ه

همت‌آباد (فیروزه)

 

فاصله شهر با مرکز استان: سبزوار در 241 کیلومتری غرب مشهد قرار دارد.

 

فاصله شهر با تهران: سبزوار در 654 کیلومتری شرق تهران واقع شده است.

 

فاصله و نسب جغرافیایی شهر با شهرهای مهم نزدیک: 

سبزوار در 117 کیلومتری غرب نیشابور، 241 کیلومتری غرب مشهد، 273 کیلومتری شمال گناباد، 433 کیلومتری شرق سمنان، 177 کیلومتری جنوب بجنورد، 494 کیلومتری شمال غرب بیرجند و 654 کیلومتری شرق تهران واقع شده است.

 

 

ترکیب زبانی شهر: 

زبان اکثریت مردم سبزوار فارسی است. گویش مردم سبزوار از مجموعه گویشهای اصیل خراسانی و با منشاء فارسی دری است. با این حال لهجه سبزواری به دلیل حفظ اصالت خود در طول تاریخ، تفاوت اساسی با سایر لهجه‌های خراسانی دارد. به دلایل تاریخی واژه‌های لهجه سبزواری هنوز اصالت فارسی خود را حفظ کرده است و کمتر از لغات دخیل درآن استفاده شده است. این واژه‌ها زنده بوده و قدمت آن گاهی به دوران ایران باستان و گویش‌های رایج درآن زمان می‌رسد و اکنون نیز بطور روزمره در محاوره بین مردم به کار می‌روند.

 

ترکیب قومی شهر: 

از نظر قومی و زبانی در بین مردم شهرستان تمایزاتی مشاهده می‌شود. اکثریت مردم فارسی زبان شهرستان در بخش مرکزی شامل شهر سبزوار و نیز بخش داورزن، روداب و ششتمد ساکن‌اند. موقعیت جغرافیایی شهرستان سبزوار و وقایع تاریخی متعددی كه بر این شهرستان گذشته موجب شده است كه تركیب جمعیتی متنوعی در آن به‌وجود آید و افراد هر قوم و قبیله سنت‌های متفاوتی داشته باشند. رواج زبان‌های تركی و كردی در كنار زبان فارسی در این شهرستان یكی از دلایل بیانگر تفاوت‌های قومی آن منطقه می باشد.

کولی‌ها در شهرهای خراسان، جا و مکان خاصی ندارند و به‌صورت متفرق زندگی می‌کنند اما در سبزوار کوچه‌ای به نام کوچه غرشمارها (کوتاه شدهٔ غیرشمار) و در نیشابور کویچهٔ غربت‌ها وجود دارد که محل تجمع و اقامت آن‌ها است.

به علاوه مطالعة بخشهای مرکزی شهرهای ایران، نشان می‌دهد که گتو‌های قومی به صورت یک واحد متشکّل در برخی از این شهرها شکل گرفته‌اند. از جملة این گتوها، کولی‌های ساکن در حاشیة بخش مرکزی شهر سبزوار می‌باشد. محله کوی گلستان که کولی ها در آن ساکن هستند به لحاظ کالبدی و بافت اجتماعی و فرهنگی، یکی از معضلات شهر سبزوار است. کولی‌ها گروهی کوچ‌نشین‌اند که بر اساس وضعیّت محل، دارای کوچ و حرکات متقابل‌اند. سطح سواد و میزان آموزش در میان کولیهای سبزوار بسیار پایین است. همچنین، بیش از پنجاه درصد مساکن این محله با مشکلات شدید بهداشتی روبرو هستند. مهاجرتهای فصلی نقش مهمّی در زندگی کولیها دارد. نتایج تحقیق حاضر بر اهمیت جنبه‌های اجتماعی مهاجرت کولی‌ها تأکید دارد. از ویژگیهای برجستة کوی گلستان آمیخته شدن نقش سکونتگاهی و کارکرد تجاری می‌باشد. آزمونهای آماری اثبات می‌کنند که به احتمال بسیار زیاد، دو متغیّر وضعیّت اقتصادی و بافت و استحکام مساکن ساکنان در محله، به هم وابسته اند. این تحقیق نشان می‌دهد که مشکلات بهداشتی مساکن، یک مشکل عمومی محله است و شرایط اقتصادی خانوارها در آن چندان تأثیر ندارد.

وابستگیهای قومی و خویشاوندی، از مهمترین دلایل اسکان ساکنان در محله می‌باشد. مسائلی چون جرم و مشکلات خانوادگی از اهمیت بسیار کمی برخوردار است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که یکی از علل اساسی پیدایش و استمرار کوی گلستان در مرکز شهر، سهولت دسترسی به بازار کار و اشتغال در بخش غیر رسمی است. لذا جابجایی آنها به معنای دور کردن آنها از مکان کار است. همچنین از آثار منفی جابه جایی ساکنان کوی گلستان، متلاشی شدن شبکه‌ها و ارتباطات اجتماعی محلة مذکور می‌باشد، که به آنها کمک می‌کند از عهدة شرایط مشکل و سخت زندگی برآیند (شکوهی، 1389).

 

 

ترکیب  اقتصادی (مشاغل و بخش های اقتصادی فعال): 

یکی از دلایل مهمی که مرکزیت اقتصادی ناحیه سبزوار بزرگ را از گذشته های دور تا به امروز به اثبات می رساند وجود آتشکده باستانی آذربرزین مهر به عنوان نیایشگاه مخصوص طبقه کشاورزان و پیشه وران عهد ساسانی در نزدیکی سبزوار است. این آتشکده در دوران پیش از اسلام یکی از سه آتشکده مهم ایران باستان بوده است و اختصاص آن به کشاورزان و پیشه وران یعنی دو گروه بزرگ از جمعیت مردم آن روز ایران که همواره جزء اصلی ترین گردانندگان اقتصاد کشور محسوب می شده اند  ، بیانگر نقش و اهمیت اقتصادی منطقه سبزوار و غرب خراسان در ایران بوده است. 

اما یکی از اصلی ترین نشانه هایی که می توان براساس آن به رونق فعالیت های تجاری و اقتصادی در سبزوار از چندین قرن قبل تا کنون پی برد ، وجود بازارهای تاریخی سبزوار است که از آن جمله می توان به بازارسرپوشیده معروف به بازارچه و بازارحاج زمان اشاره کرد.

علاوه بر وجود این اثرتاریخی که محل تلاقی دین و اقتصاد ایرانیان باستان بوده است ، قرارگرفتن سبزوار بر مسیر راه مشهور ابریشم ، و وجود چندین کاروانسرای با شکوه تاریخی در اطراف این شهر از جمله کاروانسرای مهر ، زعفرانیه ، ریوند ، مزینان ، فرامرزخان و ... همه نشان دهنده وجود رفت و آمدهای کاروان های فراوان از محدوده سبزوار و رونق فعالیت های اقتصادی و تجاری در آن بوده است.

بازارچه سبزوار و بازارحاج زمان که تنها بخشی از بازار اصلی و بزرگ این شهر تاریخی در چند قرن گذشته است که از گزند حوادث روزگار مصون مانده و به امروز رسیده ، در سال های اخیر در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

 به علاوه بر اساس سرشماري نفوس و مسكن از كل جمعيت 15 سال به بالاي شهر حدود 40 درصد جمعيت فعال اقتصادي و 60 درصد جمعيت فعال غير اقتصادی بوده اند. نرخ بيكاري شهر برابر با 9/6 درصد و نرخ واقعي فعاليت برابر با 29/9 درصد بوده است. 

روند تحولات نقش شهر سبزوار طي  سالهای 1335 تا 1385 حاكي از اين است كه اين شهر از شهري بازرگاني تبديل به شهري خدماتي شده است. بررسيها نشان دادند كه شهر سبزوار در طي ساليان گذشته همواره داراي رشد جمعيتي بالايي بوده و اين شهر توانسته است جايگاه خود را به عنوان شهر دوم خراسان رضوي حفظ كند. جواني بالاي جمعيت و نرخ بيكاري نزديك به 10 درصدي از جمله مشكلات اساسي پيش روي برنامه‌ريزان اين شهر خواهد بود. تبدیل شدن نقش اين شهر طي شش دهه گذشته از نقشي بازرگاني به نقشي خدماتي نشاندهنده كاهش نقش سنتي شهر در سطح استان و كشور است. بي شك يكي از دلايل اين امر را ميتوان رشد فوق‌العاده شهر مشهد در ابعاد مختلف اقتصادي، اجتماعي و سياسي در سطح استان دانست كه با تمركز امكانات و مراكز اداري، سياسي و مالي در خود توانسته است شرايط را براي ساير شهرهاي رقيب دشوار نمايد و  زمينه‌هاي تجاري و بازرگاني را در خود متمركز نمايد. علاوه بر اين شايد بتوان عدم برنامه‌ريزي درازمدت مسئولين و مديران شهري و عدم توجه به مزيتهاي نسبي شهر سبزوار را از عوامل اين تغيير دانست (حاتمی‌نژاد، حسینی، 1392).

 

ارتفاع از سطح دریا : 977،6 متر

دمای میانگین سالانه: 17.1 درجه سانتی‌گراد

 

سردترین و گرم ترین  درجه حرارت:

گرمترین درجه حرارت 45.5 و سردترین درجه دما 20- درجه سانتی‌گراد است.

 

وبگاه های مربوط: 

دانشنامه ویکی‌پدیا / سبزوار

پرتال شهرداری سبزوار

http://sabzevar.ir/  

فرهنگ سبزوار

http://www.sabzevarfarhang.com/  

سبزوار نیوز

http://www.sabzevarnews.ir/  

 

نقشه در ایران :

 

نقشه در استان: 

 

 

نقشه شهر: 

   

  

 

منابع:

دانشنامه ویکی‌پدیا / سبزوار

دانشنامه ویکی‌پدیا / شهرستان سبزوار

دانشنامه ویکی‌پدیا / استان خراسان رضوی

 

جغرافیا و برنامه ریزی شهری (سبزوار) با تاکید بر شهرستانهای غرب خراسان رضوی (سبزوار و حومه)

http://www.rezakargar33.blogfa.com/cat-3.aspx  

 

خراسان / اقوام خراسان

http://barsava.persiangig.com/page.html  

 

مركز آمار ايران، سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1385

 

مجله اینترنتی اسرارنامه / نگاهی به بازار سنتی سبزوار شهر دیرینه های پایدار قطب اقتصادی و تجاری خراسان

http://www.asrarnameh.com/news.php?id=4064  

 

شکوهی (2010). مراکز شهری و گتوهای قومی- مطالعه موردی، کولی‌های شهر سبزوار-. جغرافیا و توسعه ناحیه ای, سال 3، شماره 5

لینک مقاله:

http://jgrd.um.ac.ir/index.php/geography/article/view/3061  

 

حاتمی‌نژاد، حسین؛ حسینی، هادی (1392). تحليل و پيشبيني اشتغال در شهر سبزوار رهيافت تغيير سهم، اقتصاد پايه و نسبت مكاني، جغرافيا (فصلنامه علمي ـ پژوهشي انجمن جغرافياي ايران ) دوره جديد، سال يازدهم، شماره 36

لینک مقاله:

http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/40813923605.pdf  

 

وبگاه تیشینه / مسافت بین شهرها

http://www.tishineh.com/ 

 

 

این مطلب در چارچوب پروژه انسان شناسی وبازنمایی شهرهای ایران مدرن منتشر می شود.

در باره پروژه 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

سفره‌های نذری در تهران: عاملیت زنانه در جماعت آیین...
فرشته ها دوست دارند آدم باشند

Related Posts