ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

معرفی مجموعه مقالات هفتمین هم اندیشی نشانه شناسی: نشانه شناسی مکان

 

نشانه شناسی مکان (مجموعه مقالات هفتمین هم اندیشی نشانه شناسی)
به کوشش فرهاد ساسانی (زیر نظر دکتر بهمن نامور مطلق)
انتشارات سخن ، چاپ اول 1391
236 صفحه

این کتاب حاصل  تلاش گروه نشانه‌شناسی است که در قالب حلقه‌ی نشانه‌شناسی تهران، هفتمین هم‌اندیشی نشانه‌شناسی را  به عنوان ویژه‌ی "نشانه‌شناسی مکان" برگزار کرده‌اند.
مجموعه شامل 8 مقاله است که هر یک از منظری بسیار متفاوت با دیگر مقاله‌ها، به نشانه‌شناسی فضا و مکان پرداخته‌اند. این تفاوت در ابتدا، با نگاهی گذرا به فهرست مقاله‌ها به چشم خواننده می‌آید؛ چرا که نمونه‌های موردی کار شده نه تنها از مباحث معماری و شهری انتخاب شده‌اند، بلکه به سینما و وسایل حمل‌و‌نقل نیز پرداخته اند. در نگاه اول ممکن است تنوع مباحث مطرح شده، خواننده‌ی غیرمتخصص را  به سردرگمی ناشی از سخت فهم بودن مطالب سوق دهد؛ اما آن چه باعث ترغیب او برای شروع کتاب می‌شود نمونه‌های موردی ملموس و آشنای مقاله‌هاست: محله‌ی رستم آباد یا همان فرمانیه‌ی کنونی، برج آزادی، فیلم سینمایی لیلا، شهر تهران، محله‌ی باغ شاطر تهران، قنادی کاکا در کلاردشت و هواپیما! می توان گفت از میان 8 مقاله، تنها یکی از آنها به نمونه موردی خاصی اشاره ندارد و خیلی نظری به موضوع خود پرداخته است.
برای وارد شدن به مباحث جزئی‌تر کتاب، لازم است به مقاله‌ها به شکل دقیق‌تر پرداخته شود:
1.    تحلیل نشانه‌شناختی هویت دوگانه در یک محله ی شهری و کارکرد آن: مطالعه ی موردی محله‌ی رستم آباد فرمانیه ـ احمد پاکتچی
پاکتچی پس از معرفی کلی منطقه‌ی رستم آباد، به بررسی الگوی نظری تحقیق خود پرداخته و با بسط مفهوم "اومولت" به بازتعریف چرخه‌ی کارکردی و سپهرنشانه‌ای رسیده است. وی پس از روشن کردن چهارچوب مبانی نظری برای مخاطب، با بیان مراجعِ تاریخیِ هویت در محله‌ی رستم آباد ـ فرمانیه، کوشیده است تا نحوه‌ی شکل گیری رستم آباد را که ریشه در ارتباط درباریان قاجار با این محله دارد، واکاوی کند. این مقاله از حیث قیاس های متعددِ محله ی رستم آباد با قریه های اطراف از نظر آمار جمعیتی و تعداد دکان، می‌تواند نمونه‌ی کارکردی خوبی برای علاقمندان به حوزه ی مطالعات آماری نیز باشد. در بخش بعدی مقاله، خواننده با بررسی الگوی تعامل دو فرهنگ در شرایط کنونی روبه‌روست. در این بخش نویسنده با بررسی وبسایت ها، گرایش‌های دوگانه‌ی "هویت سنتی" و "هویت مدرن" منطقه را شناسایی کرده و میزان تقاضای ساکنان را به استفاده از خدمات  درونی و بیرونی با توجه به بومی یا مهاجر بودن، به تحلیل برده است. پاکتچی در انتها با ارائه‌ی دو رویکرد مجزا در دو قطب رستم آباد و فرمانیه، رابطه‌ی تقابل میان آن دو را، حاصل فرهنگ دیالکتیک آن ها می داند و به همکاری موجود میان این دو قطب فرهنگی می‌پردازد.
2.    فرآیند معناپردازی در برج آزادی ـ فرهاد ساسانی
این مقاله بر پایه‌ی معناکاوی گفتمانی یا اجتماعی به بررسی دگرگونی‌های معنایی در نتیجه‌ی دگرگونی‌های اجتماعی فرهنگی پرداخته است. ساسانی برای بازتعریف برج شهیاد (آزادی کنونی) از دو منظر "کارکردی و معماری" و "فرهنگی و اجتماعی" یاری جسته است. وی برج آزادی و میدان پیرامون آن را به عنوان یکی از مهم‌ترین بناهای دوره‌ی معاصر ایران، که حامل و بازتابنده ی دگرگونی‌های اجتماعی فرهنگی و موقعیتی و ساختمانی متفاوتی بوده است، معرفی می‌کند. ساسانی با بازگویی دلیل ساخت این برج، بحث را ابتدا در جهت هندسه‌ی ساختاری آن، که تلفیقی از معماری سنتی و مدرن است، پیش برده و در ادامه به محوطه ی میدان و نقش این محوطه و برج در مفصل‌بندی شهری می‌پردازد. پرداختن به مسیرهای تردد و تاثیر آنها بر هویت برج آزادی از مهم ترین نکات موجود در مقاله می‌باشد. نویسنده همچنین به بازشناسی دگرگونی‌های ایجاد شده بر  میدان و برج، پس از انقلاب، پرداخته و با مقایسه‌ی این بنا با کعبه سعی در ارائه‌ی بهتر مفاهیم خود دارد. در بخش آخر، ساسانی با مقایسه ی برج آزادی و برج میلاد به شناخت تفاوت‌های این دو پرداخته و نکات مورد توجه در هر یک را به تفصیل توضیح داده است. این بخش درواقع به این مهم می‌پردازد که کدام یک از این دو برج (آزادی و میلاد) تداعی گر تاریخی و فرهنگی موثرتری در شهر هستند.
برای خوانندگانی که به این مقاله سر می زنند پیشنهاد می شود که به یادداشت دکتر فکوهی، با عنوانِ برجِ آزادی (شهیاد پیشین) سری بزنند:
http://anthropology.ir/article/31799

3.    مکان، جنسیت و بازنمایی سینمایی ـ فرزان سجودی
سجودی در این مقاله مقصود از مکان را هر فضایی می‌داند که وارد قلمرو ارزش‌گذاری فرهنگی و سطوح متفاوت دلالت شده باشد. وی مقاله را این گونه شروع می‌کند که نظام نشانه‌ای مکان که یک ریزرمزگان فرهنگی است با دیگر ریزرمزگان های فرهنگ از جمله جنسیت، دارای رابطه‌ی بین نشانه‌ای است؛ سپس با توصیف ساختاری مکان در حکم یک نظام تلاش می کند ویژگی‌های آن را براساسِ درونی، بیرونی و نسبی بودنشان به خواننده معرفی کند. وی در بخش سوم، مکان را در حکم یک ریز رمزگان فرهنگی معرفی کرده و "جنسیت" را به عنوان نمونه ای از آن، وارد شبکه‌ی عمومی دلالت و آفرینش معنای اجتماعی می‌کند. سجودی تمایز دو تایی بین مرد و زن را در کارکردهای فرهنگی‌اش مبتنی بر تمایز زیستی نمی‌داند بلکه آن را ناشی از کارکرد ریزرمزگان فرهنگی از جمله مکان معرفی می‌کند. نویسنده در بخش چهارم به وجود یک رابطه ی نشانگی دو سویه بین انسان و مکان اشاره کرده و نشان‌دار شدن مکان را به لحاظ جنسیتی بسط می‌دهد. بررسی هویت جنسی مکان در بخش پنجم، به خوبی خواننده را برای ورود به مطالعه ی نمونه‌ی مورد مطالعه که فیلم سینمایی لیلا می‌باشد، آماده می‌کند. این انسجام و دقت در لایه‌بندی مباحث از نقاط قوت نویسنده محسوب شده و موجب ترغیب خواننده متخصص و غیرمتخصص می‌شود. در بخش ششم به سکانس‌هایی از فیلم لیلا ساخته داریوش مهرجویی پرداخته شده و آنچه در بخش های پیشین به شکل تئوری خوانده شد، اینک به شکل ملموس و با تصاویر متعدد به مخاطب تاکید می‌شود.
4.    نوع شناسی مکان و نقش آن در تولید و تهدید معنا ـ حمیدرضا شعیری
نویسنده در مقدمه فضا و مکان را وابسته به حضور انسان می‌داند؛ حال می‌خواهد این حضور مجازی باشد یا محقق. همچنین برای فضا و مکان تفاوت قائل شده و این دو را تفکیک و جداسازی می‌کند. در بخش بعد، شعیری با بیان این‌که هیچ مکانی نیست که به نحوی به هویت سوژه مرتبط نباشد، معناداری مکان را به سبب تعامل و آمیختگی انسان و مکان دانسته و این را در کنش زبانی مورد بررسی قرار می دهد. وی علاوه بر زبان، به نقش جسم و رنگ نیز اشاره کرده است. شعیری به این دلیل که مکان کاربردی گفتمانی دارد، کنش گفتمانی را وابسته به مکان می‌داند. وی در ادامه به نوع شناسی مکان پرداخته و با ارائه ی مثالی ملموس از مینیاتور ایرانی، به چگونگی تبدیل فضا به مکان اسطوره ای می‌پردازد. این مکان‌بودگی و مکان‌شدگی از مباحث اصلی مورد نظر نویسنده است که در ادامه به بسط آن و فضابودگی و فضاشدگی می‌رسد. ارائه‌ی مثال‌های شهری متعدد در این مقاله، درک مباحث نظری را برای خواننده هموارتر می‌کند. آنچه در آخر از این مقاله برداشت می‌شود، روند بازشناسی، تحلیل و ارائه ی نمونه موردی در مورد تبدیل فضا و مکان به یکدیگر و زایش مجدد مکان به دلیل شرایط گفتمانی جدید است. شاید دانستن نمونه موردی‌ها برای خواننده نیز جذاب باشد: اتوبان چمران، شهر خرمشهر و بوستان گفت و گوی تمدن ها در تهران نمونه ای از آن‌هاست. شعیری در پایان مقاله به نوع سیال مکان پرداخته است و نتیجه‌گیری مختصری به خواننده ارائه داده است.
5.    تهران، گسست و پیوست معنا ـ علی عباسی
نویسنده به دنبال یافتن پاسخ به این سوالات است که چرا رابطه‌ی گفته‌خوان یا شهروند تهرانی با بعضی مکان ها از نوع گسستگی و با بعضی دیگر از مکان‌ها از نوع اتصالی است؟ و در واقع چرا گسست معنایی و یا پیوست معنایی در شهر رخ داده است؟ وی بدین منظور در تلاش است خوانشی از شهر تهران و مکان ها و معماری‌های درون آن به خواننده ارائه دهد. بدین منظور با وارد شدن به بحث مربع معناشناسی که یکی از مباحث بنیادین در معناشناسیِ روایت است، به توضیح ارتباط تضادی، تناقضی و ایجابی می‌پردازد و در ادامه با ارائه‌ی مربع‌های معناشناسیِ مباحثی که به تفصیل بیان می‌کند، مخاطب را متقاعد می‌کند که گسست و پیوست چگونه و به چه دلیل اتفاق می‌افتند. در خلال این مباحث، عباسی با گروه‌بندی کردن پدیده‌های مکانی و معماری به سه بخش و معرفی مثال‌هایی کارآمد در هر بخش، به درک بیشتر مقاله کمکی شایان می‌کند.
6.    بررسی فرم شهر از منظر نشانه‌شناسی لایه‌ای، نمونه موردی: محله‌ی باغ شاطرِ تهران ـ مریم محمدی
همان طور که نویسنده در مقدمه‌ی مقاله آورده است، هدف این پژوهش، بررسی معنا و کارکرد فرم شهر مبتنی بر رویکرد نشانه‌شناسی لایه‌ای است. محمدی در ابتدا با ارائه ی تعریفی از فرم و شکل  و بیانِ تفاوت میان آن دو، بحث را پیش می‌برد. وی سپس رویکردهای متفاوت در بررسی فرم شهر را بازمی‌شناسد و در همین حین چکیده ای از نظریات و نقدها را در خصوص فرم شهر در مقاله می‌گنجاند. وی فرم شهر را به تفصیل در سه دسته‌ی شهرهای امریکایی، اروپایی و اسلامی بررسی می‌کند و ضمن معرفی نمونه موردیِ خود، محله‌ی باغ شاطر ِ تهران، به نشانه‌شناسی مکان و رویکرد نشانه‌شناسی لایه‌ای می‌پردازد. وی در توضیح نشانه‌شناسی لایه‌ای، مفهوم نشانه را به دنبال مفهوم متن می‌آورد. محمدی معتقد است برای بررسی فرم شهر به مثابه یک متن و به عنوان برشی از شهر با چهارچوب نشانه شناسی لایه‌ای، لازم است لایه‌های متنی ِآن شناسایی شود. بدین منظور نویسنده لایه‌های متنی فرم شهر را که نمود عینی رمزگان‌های فضایی هستند در سه بخش طبقه‌بندی می‌کند: عوامل طبیعی، عوامل مصنوع و عوامل انسانی که این لایه‌های متنی در متن، خود دارای سازمان درونی و بیرونی‌اند و بر یکدیگر تاثیر می‌گذارند. در این بخش نویسنده نشانه را هم به مانند متن، دارای مفهوم تکریری دانسته و ساختی سلسله مراتبی آن را بیان می‌کند. در بخش واکاوی نمونه موردی، به تعریف بافت، بافت سازی و بافت زدایی پرداخته شده و با ارائه‌ی تصاویر، مفاهیم گسست و پیوست نیز در کنار مفاهیم ذکر شده شفاف سازی شده است.
7.    قنادی کاکا در کلاردشت: شکل‌گیری فضایی میانه و غشایی با تنشی بالا در بطن فرهنگ خود ـ بابک معین
این مقاله براساس تئوری‌های فرهنگی لوتمن پیش رفته است. بحث سپهر نشانه‌ای و پرداختن به مرکز و حاشیه‌ی آن، به تفصیل در این مقاله بازگو شده است. نویسنده با تکیه بر نظر لوتمن به بازشناسی فرهنگ خودی و بیگانه و تاثیرات آن‌ها بر روی هم می‌پردازد و این موضوع را بر روی قنادی کاکا در کلاردشت بسط می‌دهد. قنادی کاکا در بستری سنتی و مردمی بومی در اطرافش، شاهد حضور مردمی با فرهنگ بیگانه است. پاتوق شدن کاکا و تاثیر نوگرایی آن بر بافت منطقه و ساکنین، نوعی متفاوت از موضوع مهاجرین کُرد در منطقه‌ی کلاردشت است. اینکه کدام یک ازین دو، گذر از هسته به حاشیه و کدامیک گذر از حاشیه به هسته است، چالشی است که خواننده با آن رو‌به‌روست.
8.    فضای متحرک، فضاهای بینافضایی، مطالعه تراگفتمانی فضای هواپیمایی ـ بهمن نامور‌مطلق
هواپیما به عنوان وسیله‌ای نقلیه، به خصوص در پروازهای بین‌المللی، اغلب نه تنها دو فضای متفاوت جغرافیایی را پیوند می‌زند، بلکه دو فضا و دو فرهنگ گوناگون را نیز به هم متصل می‌کند. ساسانی در ابتدای مقاله این‌گونه عنوان می‌کند که فضاها دارای تنوع بسیاری هستند اما اگر بخواهیم فضاها را به دو دسته ی ثابت و متحرک تقسیم کنیم، این مقاله نخستین تلاش جدی نشانه‌شناسی درباره‌ی فضاهای متحرک به خصوص فضای هواپیمایی است. ساسانی در ادامه فضای هواپیمایی را به فضای هواپیمایی مسافربری بین‌المللی با ساعت پرواز بین سه تا ده ساعت تدقیق می‌کند. وی به گونه شناسی نشانه‌های فضایی و فضای هواپیمایی پرداخته و در ادامه به بیان تفاوت فضاهای هنری و ادبی با فضاهای معماری ـ ‌شهرسازی اشاره می‌کند. از مباحث مورد بحث در خلال این مقاله می‌توان از مبحث فاصله نام برد. موضوع فاصله، موضوع مشترک میان نشانه‌شناسی و برخی دانش‌های دیگر از جمله فلسفه است. نویسنده با بیان مبانی نظری‌های متفاوت به دنبال اثبات بکر بودن موضوع مورد مطالعه‌ی خویش است. همان‌طور که دسته‌بندی الن رونیه را نیز مطرح کرده و به بی‌توجهی به فضاهای متحرک اشاره می‌کند. وی در ادامه و با وارد شدن به نمونه ی مورد مطالعه‌ی خود، هواپیمای مسافربری بین‌المللی، به نشانه شناسی هواپیما می‌پردازد. متحرک/ساکن بودن، بسته/باز بودن، پیوستگی/گسستگی، بیافضایی/درون‌فضایی، همه از ویژگی‌های هواپیماست. نویسنده پس از پرداختن به سرفصل‌های پایه ای، در نهایت بر مبنای زمان، جهت حرکت مسافر، هدف او از پرواز، همجواری های او،تعلق یا عدم تعلق او به فضای مبدا یا مقصد و...شرایط متفاوت گفتمان را شرح داده و می کوشد تا با نشانه‌شناسی بینامتنی و بیناگفتمانی به مطالعه و بررسی فضای هواپیما بپردازد و به نتیجه‌گیری برسد.

در انتها لازم به ذکر است که این کتاب دیدی اجمالی از نشانه‌شناسی در حوزه‌های متفاوت به خواننده می‌دهد و می‌تواند او را به تدقیق موضوع خود در حوزه‌ای تخصصی‌تر سوق دهد.


  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

برگرفته از مقاله ی پیرامون چهار مفهوم بنیادین روان...
پنجره‌ای رو به دنیا (3)

Related Posts