ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

گریز از سرزمین مادری


بررسی علل مهاجرت افغانستاني‌ها در دوره معاصر

حسین میرزایی

يكي از مهم‌ترين كشورهاي مهاجر فرست جهان، بي‌هيچ شكي، كشور افغانستان است و افغانستاني‌ها يكي از بزرگترين گروه‌هاي آواره درجهان هستند. اين مهاجرت‌ها كه به صورت فردي و توده‌اي انجام گرفته‌اند، بيشتر متوجه دو كشور همسايه يعني ايران و پاکستان بوده‌اند: دلايل اساسي اين توجه را مي‌توان اينگونه شمرد:
1) مرزهاي طولاني اين دو كشور با افغانستان؛
2) اشتراكات مذهبي و ديني مردمان اين سه كشور با هم؛
3) نزديكي فرهنگي و زباني ساكنان سه كشور با هم؛
4) دوستي دو كشور ايران و پاكستان با مردم افغانستان؛
5) مجاورت مرزي و فيزيكي افغانستان با ايران و پاكستان.

ما مسئله مهاجرت افغانستاني‌ها به خارج را به سه دهه گذشته و به ويژه از زمان دولت كمونيستي در افغانستان و سپس لشكركشي اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي سابق به اين كشور محدود مي‌كنيم.
جانسون مي‌نويسد:
«از زمان تجاوز شوروي، جنگ در افغانستان باعث شد كه بيش از 6 ميليون نفر از مردم، از طريق مرزها به ايران يا پاكستان بگريزند. قبل از هجوم آوارگان به ايران 600 هزار افغاني در آنجا كار مي‌كردند كه در اثر رونق ناشي از ترقي ناگهاني بهاي نفت به ايران كشانده شده بودند. آوارگان با استفاده از روابط خود در شهرها و روستاها مستقر شدند و با مردم بومي عجين گشتند؛ ... درنهايت احتمالاً دو ميليون و هشتصد هزار آواره در ايران گرد آمده بودند. در حقيقت، سازمان‌هاي غير دولتي و كميسارياي عالي پناهندگان سازمان ملل به جز از طريق تأمين تعداد محدودي كمك، هيچ ارتباطي با آنها نداشتند، در حالي كه دولت ايران به طور كلي مسئوليت آوارگان را به دوش گرفته بود و از آن زمان بيش از يك ميليون نفر به افغانستان مراجعت كردند، بسياري از آنها از روي رغبت بلكه تحت فشار حكومت ايران به افغانستان بازگشتند. زيرا زندگي در ايران به مراتب بهتر از افغانستان است، و آنان به روش زندگي شهري، خدمات بهداشتي، مدارس براي پسران و دختران و انتخاب مواد غذايي در فروشگاه‌ها عادت كرده بودند. يك افغانستاني شاغل در ايران مي‌تواند به آساني يك خانواده به جا مانده در افغانستان را اداره كند و از اين‌رو، انگيزه‌هاي اقتصادي قوي براي اقامت در ايران داشته باشد.» (جانسون 1381: 70.).
آن دسته ازمهاجران افغانستاني كه به ايران آمده‌اند غالباً يك مشخصه مهم دارند و آن اشتراك زباني‌اي است كه با ايرانيان دارند. تقريباً اكثر كساني كه به ايران مهاجرت كرده‌اند از مناطق فارسي زبان هستند و بندرت از مناطق پشتون كه زبان فارسي را نمي‌دانند، به ايران آمده‌اند.
از نظر مذهبي بايد گفت كه گروه‌هاي اهل تسنن بيشتر در استان سيستان و بلوچستان و خراسان جنوبي و اصولاً استان‌هاي جنوبي ايران مانند بوشهر و هرمزگان پراكنده شده‌اند. در حالي كه گروه‌هاي شيعه مذهب بيشتر در مناطق شمالي خراسان، تهران، قم و ساير مناطق سكني گزيده‌اند. هر چند دسته بندی مناطق اقامتی مهاجرین بر اساس عامل مذهب چندان دقیق نخواهد بود.
عليرغم دو عامل جاذب زبان و مذهب بايد گفت عامل اصلي مهاجرت افغانستاني‌ها به خارج از كشور خود نه جاذبه كشورهاي مقصد بلكه دافعه موطن اصلي آنها بوده است. اين موضوع درمورد بازگشت مهاجرين به كشور خود نيز صادق است، چه هربار كه شرايط داخلي افغانستان بهبود مي‌پذيرفته حركت معكوس به سوي آن آغاز مي‌گشته است. مثلاً در طول سال‌هاي 1370 تا 1372، با آرام شدن اوضاع، چندين ميليون نفر از افغانستاني‌ها به كشور خود بازگشتند وبا از سرگيري و گسترش درگيري‌ها و ناامني‌ها اين حركت متوقف گرديد. ما به خوبي مي‌دانيم كه هم اكنون، با استقرار حكومت جديد در افغانستان دوباره روند بازگشت مهاجران ازاوايل سال 81 دوباره آغاز گرديده است.
براي فهم بهتر وضعيت مهاجرين افغانستاني به ايران لازم است نظري به عوامل دافعه در كشور افغانستان در سه دهه اخير بيندازيم و اين عوامل را شمرده و به اختصار تحليل كنيم:
1) تصفيه مراكز دولتي و آموزش عالي از مخالفان
نخستين حركتي كه پس از استقرار حكومت انقلاب كمونيستي در كشور افغانستان در سال 1978 بر پا شد اخراج مخالفان نظام تازه از مراكز حساس به ويژه مؤسسات آموزشي بود (آرزو 1382: 38 ). روشنفكران و دانشجويان در مخالفت با دولت دست به تظاهرات زدند وكشته و مجروح به جاي گذاشتند. احساس نا امني در محيط‌هاي دانشگاهي به ادارات دولتي سرايت كرد و هوشيارترين كارمندان اخراجي يا محكوم به اخراج از دستگاه‌ها به همراه خانواده خود از كشور خارج شدند.
2) اصلاحات به منظور تغيير زير ساخت‌هاي اجتماعي
دولت انقلابي براي جذب اقشار متوسط و ضعيف اجتماعي به اصلاحاتي دست زدكه به خصوص در سطح خانواده‌ها واكنش‌هاي تند سنتي ايجاد كرد (گوردووز 1379: 35). عدم شناخت كمونيست‌ها مثلاً نسبت به نظام سنتي ازدواج نه تنها اعتراض روحانيون كه مهاجرت مالكان و طبقات متوسط را نيز بدنبال داشت و اهداف دولتي را مقيم گذاشت.
3) شروع جنگ داخلي
تأكيد دولت بر انجام سريع اصلاحات، روز به روز بر تعداد مخالفان افزود و كار به تظاهرات و شورش‌هاي خياباني و همه‌گير كشيد. به موازات، گسترش مخالفت به بمباران‌هاي مناطقي كه فكر مي‌شد شورشيان در آن پناهنده شده باشند و قتل عام‌ها به جنگ داخلي دامن زد و كوچ مردم به سوي شهرهاي بزرگ و خارج از كشور شدت گرفت (مارسدون 1376: 46؛ سجادي 1380: 95-46 و توسلي غزنوي 1373).
1) اصلاحات ارضي
از آنجا كه اقتصاد افغانستان بر كشاورزي و دامپروري استوار است تبديل اراضي بزرگ به قطعات كوچك بدون تأمين آب و بذر لازم به فقر كشاورزان انجاميد و مراكز روستايي به دليل وجود مخالفان به آتش كشيده شد تا پشتوانه اقتصادي آنان تضعيف گرديده به آوارگي بيفتند (دايك 1367: 35-12؛ دوپري 1379: 115-80 و محمدغبار 1359: 145-136.).
2) مداخله شوروي
با ورود نيروهاي اشغالگر روس به خاك افغانستان در سال 1980 كليه گروه‌هاي افغانستاني اعم از بنيادگرا، راستي و چپي به پا خاستند و به نهضت مقاومت پيوستند. علماي سني و شيعه متفقاً بدليل كافر بودن روس‌ها فرمان جهاد عليه مهاجمان را صادر كردند و حتي به دليل خارج شدن كشورشان از محدوده سرزمين‌هاي اسلامي فتواي مهاجرت به كشورهاي اسلامي دادند (آرزو 1382: 76-69؛ اخلاقي 1380: 162-160؛ اخوان 1380: 96-26 ) .
6) پيروزي انقلاب اسلامي در ايران
اين پيروزي كه درست چند ماه بعد از انقلاب كمونيستي در افغانستان رخ داد شعار امت واحده اسلامي را به ارمغان آورد و موجب شد حمايت ايران از افغانستاني‌ها شدت بگيرد. علماي ايراني در افغانستان به تبليغات وسيعي دست زدند و روند مهاجرت به كشور ما شدت گرفت.
بهر تقدير، وجود ايران به عنوان كشور همسايه و مهمان¬دوست، مهاجر پذير كه داراي قطب‌هاي جاذبه مذهبي، فرهنگي و اقتصادي نيز هست از يك سو و عوامل دافعه قوي موجود در كشور افغانستان سرازير شدن سيل مهاجران افغانستاني ازهمه نوع در همه سنين و ازهر دو جنس به سراسر ميهمن ما شده است. تعداد اين مهاجران در بدوورود به كشور و بهنگام خروج از كشور تعداد دفعات مهاجرت هر فرد و يا بازگشت‌ها به كشور به دلايل مختلف سياسي، اقتصادي، فرهنگي و غيره دائماً در حال تغيير بوده است و به همين دليل كسب آمار دقيق و به‌روز اين مهاجرت‌ها امكان ناپذير مانده است. طبق آمار رسمی حدود 5/2 ميليون افغانستاني در ايران حضور دارند كه اين تعداد به طور غير رسمي به 3 ميليون نفر افزون مي‌شود.

کتاب¬شناسی :
1- آرزو، عبدالغفور، (1382)، چگونگي هويت ملي افغانستان، تهران، نشر محمد ابراهيم شريعتي افغانستاني.
2- اخلاقي، محمد اسحق، (1380)، هزاره در جريان تاريخ و فرارهاي تاريخ سياسي – اجتماعي، افغانستان، شرايع.
3- اخوان، صفا، (1380)، تاريخ شفاهي افغانستان، تهران، وزارت امور خارجه.
4- توسلي غزنوي، علي، (1373)، جنگ داخلي احزاب افغانستان در كابل، قم، نشر مؤلف.
5- جانسون، كريس، (1381)، افغانستان كشوري درتاريكي، ترجمه نجله خندق،تهران، نشر آيه.
6- دايك، جروان، (1367) در افغانستان چه مي‌گذرد، ترجمه محمد علي فرجاد، تهران، نشر الهام.
7- دوپري، لوئيس، (1379)، افغانستان ]تاريخ و جغرافيا[، ترجمه جعفر رسولي، قم، نشر مترجم.
8- سجادي، عبدالقيوم، (1380)، جامعه‌شناسي سياسي افغانستان، قوم، مذهب، حكومت، قم، بوستان كتاب.
9- گوردووز، ديه گو، (1379)، پشت پردة افغانستان، مترجم اسد الله شفايي، تهران، المهدي.
10- مارسدون، پيتر، (1376) طالبان، جنگ، مذهب و نظم نوين افغانستان، ترجمه، نجله حقوقي، تهران، وزارت امور خارجه.
11- محمد غبار، مسير غلام، (1359)، افغانستان در مسير تاريخ، قم، نشر پيام مهاجر.
12- میرزائی، حسین، (1386)، بررسی انسان شناختی سبک زندگی مهاجرین افغانستانی شهرک قایم قم، پایان نامه کارشناسی ارشد انسان شناسی (به راهنمایی دکتر ناصر فکوهی)، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.

 

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

خوزستان: حال آینده ایران
اردشیر محصص و نقد زمانه

Related Posts