ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

کالبدشکافی جهان پیشامدرن


مهدی فیروزیان
جامعه‌های ماقبل صنعتی. پاتریشیا کرون. ترجمة مسعود جعفری. تهران: ماهی، 1395. 360 ص. 240000 ریال.

1. آشنایی با نویسنده و مترجم
پاتریشیا کرون (1945-2015) پژوهشگر برجستة تاریخ اسلام و استاد دانشگاه‌هایی چون آکسفورد، کمبریج و پرینستون بود که به پشتوانة چند دهه پژوهش گسترده و آشنایی با چند زبان انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، عربی، پارسی، یونانی، عبری و... به دستاوردهای ارزشمندی در زمینة اسلام‌شناسی تاریخی رسید. پارسی‌زبانان در آشنایی با نوشته‌های ایشان وامدار تلاش‌های دانشمند همکار ایشان در مؤسسة تحقیقات عالی پرینستون،  دکتر مسعود جعفری (1346)، هستند.
جعفری، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی، و از استادان برجستة ادبیات است که ادب‌دوستان و دانشجویان ادبیات او را با پژوهش‌هایی مانند سیر رمانتیسم در اروپا و سیر رمانتیسم در ایران از مشروطه تا نیما (هر دو از نشر مرکز) می‌شناسند. سال گذشته نیز انتشارات سخن داستان عاشقانة ملک‌محمد و شمس بانو از غیوری دهلوی را با تصحیح و توضیح او و نامِ شعلة آه چاپ و روانة بازار کرد.
او در زمینة ترجمه از دو زبان تازی و انگلیسی کارهایی ستودنی به انجام رسانده است. ابن‌عربی و زبان تازة عرفان نوشتة سعاد الحکیم (جامی، 1391) نمونة‌ ترجمة ایشان از تازی است. کتاب‌هایی چون تخیل (ریموند لارنس برت)، رمانتیسم (لیلیان فورست)، پیرنگ (الیزابت دیپل)، تراژدی (کلیفورد لیچ) و زیباگرایی (رابرت وینسنت جانسون) در مجموعۀ مکتب‌ها، سبک‌ها و اصطلاح‌های ادبی و هنری (نشر مرکز) نیز ترجمه‌های ایشان از زبان انگلیسی هستند.
پیش‌تر دو کتاب دیگر از پاتریشیا کرون در ایران به چاپ رسیده که هر دو را جعفری به پارسی برگردانده است. نخستین کتاب تاریخ اندیشة‌ سیاسی در اسلام (سخن، 1390) اثری درخشان در این زمینة پژوهشی است و دیگری کتاب سودمند مقنّع و سپیدجامگان (ماهی، 1392) است که جعفری گذشته از ترجمه، در پژوهش و نگارش بلندترین بخش از بخش‌های چهارگانة آن، «داستان مقنّع در تاریخنامة طبری»، با کرون همکاری کرده است.
یادداشت مترجم ما را آگاه می‌کند که ایشان در گشودن گره‌ها و دشواری‌های کار از یاری نویسنده بهره‌مند بوده است. او می‌گوید با این‌که کتاب «به زبانی روشن و ساده نوشته شده است،‌ اما ایجاز و فشردگی مطالب آن به گونه‌ای است که فهم و بازنویسی آن به زبان فارسی گه‌گاه با دشواری‌هایی روبه‌رو می‌شد. بدون همراهی و یاری بی‌دریغ مؤلف یقیناً ترجمة کتاب مستلزم صرف وقت و نیرویی بسیار بود و احتمالاً دچار کاستی‌هایی می‌شد» (ص 9).
نقش مترجم جز در ترجمة متن با نثر پاکیزه و روان، در افزودن زیرنویس‌های روشنگرانه درخور یادکرد است. همچنین او از دانش ادبی خود سود جسته و هرگاه سازگاری برجسته‌ای میان آنچه نویسنده می‌گوید و گفته‌های بزرگان ادب پارسی، مانند فردوسی (ص 159) و سعدی (ص 192)، یافته به آن اشاره کرده است. نیز هرجا کرون بی‌آوردن نام کتاب یا نویسنده به متنی پارسی ارجاع داده است، مترجم به جای ترجمة نوشتة انگلیسی، عین متن پارسی را در متونی چون قابوس‌نامه (ص 205) و تاریخ جهانگشای جوینی (ص 217) یافته و در کتاب آورده است.
نویسنده خود مقدمه‌ای برای برگردان پارسی کتاب نوشته است و ما بخش پایانی آن را که به نقش برجستة مترجم اشاره دارد در اینجا می‌آوریم:
«مترجم کتاب حاضر، که پیش از این برخی از دیگر نوشته‌های مرا نیز به فارسی ترجمه کرده است، شمّ دقیقی دارد که برای هر مترجم خوبی ضروری است. او می‌تواند به‌درستی بفهمد که نویسنده در زبان انگلیسی چه می‌خواسته بگوید و آن مطلب را چگونه می‌توان به زبان فارسی بیان کرد. بنابراین بخت هم یار من و هم یار خوانندگان ترجمة فارسی بوده است. از این گذشته ترجمة فارسی کتاب عملاً زمینة ویراست تازه‌ای از متن انگلیسی کتاب را نیز فراهم آورد. مترجم فارسی کتاب، علاوه بر اصلاح غلط‌های چاپی متعدد متن انگلیسی، مرا به روزآمد کردنِ برخی ارقام و اعداد ترغیب کرد و سرانجام، پس از مشورت با ناشر متن انگلیسی کتاب، تصمیم گرفتم ویراست تازه‌ای از کتاب فراهم آورم» (ص 15).

2. آشنایی با کتاب
کتاب جامعه‌های ماقبل صنعتی (Pre-Industrial Societies)، با عنوان فرعیِ «کالبدشکافی جهان پیشامدرن» (Anatomy of the Pre-Modern World) با جمله‌ای از مترجم و بیتی که او از شعرهای محمدتقی بهار برگزیده آغاز می‌شود:
«یا مرگ یا تجدد و اصلاح
راهی جز این دو پیش وطن نیست
با یاد و خاطرة همة کوشندگان راه تجدد و نوگرایی.»
طرح جلد برگرفته از نقاشی پیتر بروگلِ پسر، نقاش هلندی سدة شانزدهم و هفدهم است. اثری که با نام‌های گوناگون مانند دفتر دریافت مالیات یا پرداخت عشر شناخته می‌شود و تصویر بزرگ کلی آن، که نیمة پایینی جلد کتاب را ویژة خود داشته، با مطالب کتاب جامعه‌های ماقبل صنعتی به‌ویژه با بخش نظام اقتصادی سازگاری دارد. از سوی دیگر طراح هنرمند با جدا کردن هشت تصویر کوچک از دل آن تصویر کلی و چیدن آنها چون هشت پنجره بر تارکِ کتاب، رنگی مدرن به کار بخشیده است؛ به‌ویژه این‌که یکی از چهره‌های تکی در هشت پنجره، از بخشی برگزیده شده که در تصویر بزرگ پایین نیامده و برگرفته از یک بخش دیگر تابلوی بروگل است. چنین طرحی با رویکرد نویسنده در بخش دوم سازگاری دارد. او در آن بخش با جدا کردن و کنار هم چیدن دوبارة داده‌های بخش نخست، و افزودن آنچه در بخش نخست کتاب نیامده و زادة بینش و نگرش تحلیلی خود اوست، به شناخت ریشه‌های پیدایش جهان مدرن دست یازیده است.
کتاب که پیراسته از لغزش‌های چاپی به شیوه‌ای چشم‌نواز و آراسته به چاپ رسیده، گذشته از یادداشت مترجم و پیشگفتار نویسنده برای ترجمة پارسی و مقدمه، دارای دو بخش است:
1.    الگوها و ساختارهای ماقبل صنعتی: نظام اقتصادی-اجتماعی، حکومت، سیاست، فرهنگ، جامعه و فرد، دین؛
2.    فاصله گرفتن از الگوی غالب: تازگی و تفاوت تجربة اروپا، مدرنیته.
در پایان هم پیش از نمایه، آبشخورهایی برای بررسی و آشنایی بیشتر خوانندگان شناسانده شده‌اند.
اما ببینیم کرون در این کتاب چه می‌گوید. دربارة تاریخ تمدن بشری کتاب‌های بسیاری نوشته شده است که برخی از آن‌ها ارج بسیار دارند ولی شاید بر پایة زبان علمی خشک یا تحلیل‌های پیچیده چندان دلچسب و خواندنی نباشند یا از آن رو که تنها به بخشی از تاریخ یا جامعه‌ای ویژه پرداخته‌اند همگان آن‌ها را سودمند نیابند. کرون کوشیده با زبانی ساده و روشن و بهره‌گیری از شیوة ساده‌سازی نگاهی فراگیر به جهان پیشامدرن بیفکند و بر پایة ریشه‌یابی‌ها و داده‌های بخش نخست، در پایان جامعة جهان مدرن را واشکافی کند. از این‌رو کتاب او برای ناآشنایان و نوجویان پرکشش و گیراست و برای خوانندگان آشنا و آگاه‌تر هم بر پایة‌ نمونه‌های بسیار و گسترة شگرف داده‌های آن سودمند است. با خواندن این کتاب به روی گروه نخست دریچه‌ای از جهانی یکسره ناشناخته گشوده می‌شود و گروه دوم بازتاب آنچه را دربارة آن جهان می‌دانند در آینة تمدن‌هایی در زمان‌ها و مکان‌های گوناگون می‌بینند. البته چنین می‌نماید که کرون با رهاندن خود از چهارچوب یک نظریة علمی مشخص و چشم‌پوشی از شیوة علمی ارجاعات و زیرنویس‌ها و... جز آسان‌تر کردن کار نگارش، بیشتر خرسندی گروه نخست را می‌جسته است.
نویسنده جامعه‌های متمدن و ساز و کارهای بنیادین آنها را از حدود سال 600 پیش از زاده شدن مسیح تا نزدیک به سه سدة پیش بررسی کرده است و در این راه خود را پایبند به بررسی یک ویژگی یا یک تمدن نساخته است. او از ویژگی‌های سرزمین‌های گوناگون جهان اسلام، آسیا، اروپا و آمریکای پیش از کلمب و کشورهایی چون کره، ویتنام، اندونزی،‌ برمه، تایلند، ژاپن، چین، هند، ایران، یونان، روم و... در دوره‌های گوناگون یاد کرده و برای استوار ساختن تحلیل‌های خود نمونه‌هایی از ویژگی‌ آن‌ها آورده است. گسترة تاریخی و جغرافیایی داده‌ها چنان است که خواننده را شگفت‌زده می‌کند. به‌هر روی همگونی جامعه‌های ماقبل صنعتی دور از هم را (در برابر ناهمگونی جوامع مدرن نزدیک به هم) نمی‌توان نادیده گرفت و باید گفت تصویری که کرون از جوامع ماقبل صنعتی به دست می‌دهد با وجود همة جزئیات پراکنده و نکته‌های سودمند گسسته از یکدیگر، بی‌آن‌که جامعه‌ای مشخص را جداگانه بشناساند (گرچه تصویری که او به دست می‌دهد با برخی جوامع سازگاری بیشتری دارد)، بینشی تاریخی و شناختی کلّی را در ذهن خواننده پدید می‌آورد که بر بنیاد آن می‌تواند دریافتی راستین و درست از الگوها و ساختارهای جهان کهن پیدا کند. گفتنی است نویسنده آگاهانه از بررسی جوامع بدوی و پیش از تمدن چشم‌ پوشیده و از همین‌رو بهتر است قید «متمدن» را نیز به نام کتاب بیفزاییم و آن را راهنمای ساده و کاربردی «جامعه‌های ماقبل صنعتی متمدن» بنامیم.
از خواندنی‌ترین بخش‌های کتاب، بخش بررسی دین در جامعه‌های پیشامدرن است که تخصص اصلی نویسنده نیز در همین بخش است. نگرش دانشورانه و بی‌جانبداری کرون با عادت خوانندگان ایرانی که بیشترِ آنچه در این زمینه خوانده‌اند، چه باورمندانه چه ناباورمندانه،‌ آمیخته به تعصب بوده، سازگاری ندارد و همین خلاف‌آمدِ عادت خواندن گزارش او را دلپذیر ساخته است. او خود می‌داند که با برگزیدن دیدگاهی که تنها و تنها بر دانش استوار شده تیر سرزنش دو گروه یکسره ناساز را به سوی خود روانه می‌سازد. باورمندان از نبودِ سویة ماورایی و آن‌جهانی در کار کرون برآشفته می‌شوند و ماده‌باوران از میان برداشتن مرز میان زیربنای طبیعت و روبنای فرهنگ دینی را نمی‌پسندند. اما کرون بررسی دانشورانة هر فرهنگی را در زمینه و بافت بشری و زمینی می‌پسندد و از سوی دیگر الگوی لایه‌ای و بخش‌بندی دوگانه را برای شناخت جامعه‌های انسانی نارسا می‌داند و بر آن است که جهان پیرامون ما آمیزه‌ای از طبیعت (آنچه بیرون از دامنة خواست آدمی پدید می‌آید) و فرهنگ (که خواست و آگاهی آدمی آن را پدید می‌آورد) است. کرون ماده‌باوری دیالکتیک مارکس را با پرسش‌هایی سنجیده روبه‌رو می‌کند و همچنین نشان می‌دهد که نمی‌توان بنیاد همة دگرگونی‌های اجتماعی و رویکردهای دینی و ایدئولوژیک را در شیوة تولید جست. بدین‌سان او نه به ایده‌آلیست‌ها گرایش دارد و نه به ماتریالیست‌ها (که کرون آن‌ها را از دیدی با ایده‌آلیست‌ها در پیوند می‌بیند) و راهی دیگر را دنبال می‌کند. روشنگری نویسنده، خوانندگان نکته‌سنج را از چپ‌گرایی افراطی یا درافتادن به دام یکسویه‌نگری‌های شبه‌علمی در این زمینه بازمی‌دارد.
با خواندن این کتاب درمی‌یابیم بسیاری از داوری‌های ما دربارة جهان کهن، برخاسته از ناآگاهی ما و نادرست بوده‌اند. درخواهیم یافت که ساز و کار جوامع کهن گاه یکسره با آنچه از جامعه‌های امروزی می‌دانیم ناسازگار است. از سوی دیگر گاه در بخش‌هایی از کتاب، ازجمله در بخش نظام اجتماعی-اقتصادی و آنچه دربارة برتریِ «اعتماد متقابل» بر «تخصص» گفته شده است (نک: ص 69)، همانندی‌هایی درنگ‌برانگیز میان جامعه‌های پیشامدرن و جامعة کنونی خود (که ‌باید مدرن باشد) می‌بینیم.





  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

بافت اجتماعی فرهنگی اسطوره ها و آیین ها ی مونتانی:...
ضرورت معرفی و درج جدول نشانه های آوایی در فصلنامه ...

Related Posts