ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

برده و برده داری در ایران (قسمت دوازدهم)

 

اعراب و سلطه بر ایرانیان

ایرانیان در قالب غلامان ، و کارگزاران دربار و دیوان سالاری خلفا

در اینجا می توان گفت ، گرچه اسلام در تعارض با «قانون نانوشته برده داری» نبوده ، اما چنانچه دیده می‌شود در تفسیری که از آن آیه شد ، داشتن برده را «مشروط به رفتاری صالح و انسانی»، مطابق با موازین اخلاقیِ اسلام دانسته است . و از قضا همین آیین نامه رفتاری است که به قضاوت جامعه اسلامی و حکومت خلفایی می پردازد که به دلیل  تکبر ، خشونت و آزار نسبت به طبقات ضعیف جامعه و از جمله برده ها،  «ناشایست» ، «غیر انسانی و معارض با آیین اسلام» ، شناسایی می شوند . اکنون با توجه به محوریت بحث که بر اساس «برده و بردگی» است ،  می‌باید گام دیگری برداریم و خود را نسبتاً به نقطه آغازینی نزدیک سازیم که خلفا با سوء استفاده  از آن ، موجبات انحراف و فساد در جامعه اسلامی را به وجود آوردند.
بنا به تجربه ، معمولا چنانچه پژوهشهای آسیب شناسانه نشان می دهند ، ـ به لحاظ انحراف ـ ، طرحها و آیین هایی ، آسیب پذیرتر می‌شوند که ایده هایشان معطوف به مطرح شدن به صورت «کلان» است . زیرا در بازخوردی سیستمی، حامل تأثیری پارادوکسیکال می‌شوند. به عنوان مثالی مشخص ، زمانی که جامعه اسلامی ، به واسطه خلفای ناشایست در مقام رهبری ، در رابطه با برده ها، مبتنی بر آیین نامه رفتاری مورد تأیید پیامبر، عمل نکرد و برده را به عنوان کالای اقتصادیِ پر سود در نظر گرفت و بدین ترتیب خصوصیات جامعه ی برده دار را به خود گرفت، در موقعیت و شرایطی سقوط کرد که به «خود تخریبی» خویش دامن زد.  اما آن شِقی که این جریان پارادوکسیکال را بدین صورت هدایت کرد ، از کجا ناشی ‌شد !؟ احتمالا می توان گفت ، از آن لحظه ای که  اهداف مادی جانشین جهاد و اهداف الاهی در اسلام شد ( 80)؛  و جریان «مترقی اسلام» به انزوا رانده شد، بی آنکه از سوی مرجعی موجه و مشروع «مجوز جهاد» در راه خدا و اسلام خلفا باطل گردد؛  بر اساس این مجوز غیر واقعی و باطل ، تمامی جهان غیر اسلام ، به دارالحرب تبدیل شد.  و اعراب را مجاز در کشتار و غارت و  تاراج غنائم ( و از جمله اسارت ملتها به عنوان برده)  کرد . و جالب است بدانیم که در «شرح شرایع الاسلام» ، حکم بردگی ، تنها منوط به میدان جنگ نمی شود ، بلکه جمعیت تمامی سرزمینهای غیر اسلامی (دارالحرب) را شامل می‌شود؛ آنهم به صِرف «غیر مسلمان بودن ». تفاوتی هم نمی کرد که آنها نظامی باشند یا غیر نظامی : کودک باشند یا زن یا مرد و یا جوان و پیر؛ از نظر اعرابِ مسلمان ، همه آنها برده هایی بالقوه به شمار می‌آمدند ( 81)  . فقط کافی بود تا دسترس پذیر شوند؛ «از اینرو برخی فقها در آن ایام معتقد [بودند] اگر افرادی از دارلحرب ، از راهی غیر از راه جنگ ، نظیر سرقت و نیرنگ به دارالاسلام آورده شوند ، در حکم غنیمت هستند و پس از پرداخت خمس آنان ، ملک رباینده محسوب می شوند و تصرف در آنها با اجازه امام معصوم جایز و خرید و فروش آنها مباح است» (82). شوق به جنگ و غارت ، کشتن و به اسارت و بردگی گرفتن کفار چنان در روحیه اعراب اثر منفی گذاشته بود که حجاج ، کارگزار خونریز و مقتدر بنی امیه ، متأثر از چنین نگرشی ، اظهار شرم می کرد که مدتی کوتاه از عمر خود را صرف معلمی کرده بود ( 83 ).
در واقع بین «اسارت ـ  بردگی» از نظر مسلمانان و غیر مسلمانان، تفاوت مفهومیِ هستی شناسانه ای وجود داشت؛ بدین معنی که تا قبل از اسلام ، تمامی افرادی که در سرزمین مغلوب ، به اسارت و بردگی گرفته می شدند ،  به این دلیل «برده» به شمار می آمدند که سپاهشان در جنگ «شکست خورده» بود ؛ حال آنکه نفس «بردگی» در اسلام، از سوی «کافر بودگی» رقم می‌خورد. یعنی تمام کسانی که در جنگ با مسلمانان به دست مسلمین اسیر می‌شدند ، به لحاظ شرع و دین بود که برده محسوب می شدند ؛ در واقع، آنچه آنها را به اسارت می گرفت ، وضعیت «کافر بودگی» آنها بود.  بدین ترتیب که پیشاپیش ،  همگان در برابر مسلمانان «کافر» محسوب می شدند. تفاوتی هم نمی کرد که آنها از اهل کتاب بودند (پیامبران الاهی) و یا کافران حربی . ماهیتِ برده بودگی، صرف وجودی «کافر» بودگی آنها بود. و تلقی از کافر، هم «غیرِ مسلمان» بود ؛ اعم از کافر حربی یا اهل کتاب. ( 84 )  .
ژان ژاک روسو ، نظریات جالبی در خصوص «قدرت و برحق بودگی» دارد ؛ و یکی از آنها حامل این نظر است که «قدرت» و «علتِ قدرت»، رابطه‌ای دیرینه و غیر قابل تفکیک از یکدیگر دارند. به طوری که فی‌المثل معتقد است که  اگر قوی‌تر قدرت‌اش را به صورت «حق» و همچنین «اطاعت» از آن‌ را به صورت «وظیفه» در نیاورد، هرگز، آنقدر قوی نیست که همیشه حاکم بماند ( 85) . این می‌تواند مصداقی باشد از  وضعیت برده ها و اسرای جنگی تا قبل از جهان اسلام؛ اما چنانچه دیدیم ، تفاسیر «برحق بودگی» ای که توسط سود جویانی که در صدد انحراف مسلمانان از اهداف اولیه خود بودند ،  خیلی زود با اتکا به ثروت اندوزی ها و فساد مالی و تجارت برده و رونق اقتصادیِ ناشی از غارت گری ها ،  معیار دیگری را برساختند که بر اساس آن ، «بردگی» و جریان «برده ساز»،  از میدان جنگ فراتر می‌نشست و سراسر جهان عاری از اسلام را در بر می گرفت . و ناگفته نماند که حتی اگر برده ها، آنهایی که به دین اسلام گرویده بودند ،  در ازای پرداخت فدیه ، از بردگی خلاص می یافتند ، در مقام شهروند درجه دو محسوب می شدند (  86 ) .
 ادامه دارد ...
منابع :
.80    عبدالرضا عرب ابوزید آبادی ،  بررسی تاریخی اسلام و برده داری با تکیه بر سیره معصومان علیهم السلام ؛ قم : موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ه) ، مرکز انتشارات ، 1388 ، ص267
.81    محمد حسن النجفی ، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام ، تحقیق عباس قوچانی ، محمد قوچانی و علی آخوندی ، ج 7 ، ص 556ـ 554؛ برگرفته از کتاب  بررسی تاریخی اسلام و برده داری با تکیه بر سیره معصومان علیهم السلام ؛ عرب ابوزید آبادی ، عبدالرضا ، بررسی تاریخی اسلام و برده داری با تکیه بر سیره معصومان علیهم السلام ؛ قم : موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ه) ، مرکز انتشارات ، 1388 ،  ص103
.82    محمد حسن النجفی ، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام ، تحقیق عباس قوچانی ، محمد قوچانی و علی آخوندی ، ج 7 ، ص 556ـ 554؛ برگرفته از کتاب  بررسی تاریخی اسلام و برده داری با تکیه بر سیره معصومان علیهم السلام ؛ عرب ابوزید آبادی ، عبدالرضا ، بررسی تاریخی اسلام و برده داری با تکیه بر سیره معصومان علیهم السلام ؛ قم : موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ه) ، مرکز انتشارات ، 1388 ،  صص 104
.83     زرین کوب ، عبدالحسین . تاریخ مردم ایران (از پایان ساسانیان تا پایان آل بویه ) ، ص 55 ـ 56
.84    عرب ابوزید آبادی ، عبدالرضا ، بررسی تاریخی اسلام و برده داری با تکیه بر سیره معصومان علیهم السلام ؛ قم : موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ه) ، مرکز انتشارات ، 1388 ،  ص 103
.85    روسو، ژان ژاک، قرارداد اجتماعی، ترجمه منوچهر کیا، انتشارات دریا، تاریخ انتشار  1348،  ص 9
.86    محمد حسن النجفی ، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام ، تحقیق عباس قوچانی ، محمد قوچانی و علی آخوندی ، ج 7 ، ص 556ـ 554 ؛ برگرفته از کتاب بررسی تاریخی اسلام و برده داری با تکیه بر سیره معصومان علیهم السلام ؛ عرب ابوزید آبادی ، عبدالرضا قم : موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ه) ، مرکز انتشارات ، 1388 ،  ص103

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

روایت دیمج؛ از عهد قجر تا رییس جمهور 28 روزه
دولت و مسووليت مدني شهروندان در شرايط بحران

Related Posts